Cụm di tích và danh thắng Núi Bài Thơ thuộc địa giới hành chính phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh; là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 1140-QĐ/BT ngày 31/8/1992 của Bộ Văn hóa - Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
Núi Bài Thơ bên bờ Vịnh Hạ Long
Núi Bài Thơ
Núi Bài Thơ cao 106m, vượt lên trên các đỉnh núi phía Tây Bắc Vịnh Hạ Long, giống một ngọn núi tháp khổng lồ bên vịnh Cửa Lục. Ba mặt núi là những khu dân cư đông đúc, phía tây và phía nam núi kề bên Vịnh Hạ Long xinh đẹp. Núi Bài Thơ là nơi ghi lại dấu ấn lịch sử, nơi quần tụ của nhiều di tích nổi tiếng như: chùa Long Tiên, đền Đức Ông, Trung tâm điện chính Bưu điện Quảng Ninh; Trận địa 12 ly 7; Hang thị đội Hồng Gai; Các hang phòng không sơ tán (từ hang số 1 đến hang số 6).
Hàng trăm năm trước, Núi bài thơ mang tên núi Rọi Đèn (tên chữ là Truyền Đăng Sơn). Theo truyền thuyết dân gian ở địa phương: núi Truyền Đăng là ngọn núi cao nhất ở vùng biển Cửa Lục, án ngữ trên con đường hàng hải cổ đại từ phía Bắc vào nội địa nước ta. Các triều đại phong kiến đều lấy núi Truyền Đăng đặt làm vọng gác tiêu biểu ở vùng biển ải Đông Bắc. Hàng đêm, lính đồn trú treo ngọn đèn lồng trên đỉnh núi báo hiệu tình hình phía Đông Bắc vẫn yên tĩnh. Nhưng khi có giặc dã, người lính bèn đốt củi cho ngọn khói bốc cao báo động về đất liền. Từ việc treo đèn đốt lửa của lính đồn trú trên đỉnh núi, nên núi có tên là Rọi Đèn, tên chữ là Truyền Đăng.
Năm 1468, vua Lê Thánh Tông dẫn quân đi tuần vùng biển An Bang và đóng quân dưới núi Truyền Đăng. Xúc động trước vẻ đẹp thần tiên của mây trời non nước Hạ Long, nhà vua đã làm một bài thơ và cho khắc vào phía Nam của vách núi đá và từ đó núi có tên Bài Thơ. Hai trăm sáu mươi mốt năm sau (1729), chúa Trịnh Cương đã làm một bài thơ họa lại bài thơ của vua Lê Thánh Tông và cho khắc vào gần đấy...
Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (năm 1968) núi Bài Thơ còn là vọng gác phòng không canh giữ biển trời vùng mỏ, là hang cứu thương, phục vụ chiến đấu và là nơi đặt trung tâm điện tín của Bưu điện tỉnh Quảng Ninh…. Đặc biệt sự kiện cắm cờ Đảng đầu tiên trên núi Bài Thơ mang một ý nghĩa, giá trị lịch sử to lớn. Sáng 01/5/1930, lá cờ Đảng phấp phới bay trên núi Bài Thơ đã đánh một dấu mốc quan trọng trong tiến trình cách mạng ở khu mỏ, nó thúc giục công nhân và lao động khu mỏ lên trường tranh đấu, đạp đổ ách thống trị tàn bạo của chủ nghĩa thực dân và bây giờ ngọn cờ đó vẫn tung bay phất phới trên ngọn núi Bài Thơ, là biểu tượng của vùng đất mỏ anh hùng.
Cũng trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ núi Bài Thơ còn góp phần tạo nên một sự kiện lịch sử quan trọng. Lịch sử còn ghi lại: Dân quân tự vệ phường Bạch Đằng (nay thuộc phường Hồng Gai), dưới chân núi Bài Thơ đã thành lập một khẩu đội 12 ly 7 và đưa lên trực chiến ngay trên núi Bài Thơ. Khẩu đội này là một trận địa phòng không bám trụ và chiến đấu trong điều kiện hết sức gian khổ và góp phần tích cực vào thắng lợi chung của quân dân vùng mỏ Quảng Ninh.
Với một vai trò khác, vào những năm 1964 -1975, tại các hang ở sườn núi phía Đông của núi Bài Thơ, Trung tâm điện chính Bưu Điện Quảng Ninh đã chọn làm nơi sơ tán nhà cơ vụ và đặt một trạm viba để phát sóng truyền đi những thông tin quan trọng, nhờ đó không những đảm bảo được thông tin liên lạc thông suốt mà còn góp phần đánh trả lại máy bay Mỹ, bảo vệ trạm phát sóng an toàn.
Chùa Long Tiên tọa lạc phía dưới chân núi Bài Thơ, thuộc phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh
Chùa Long Tiên
Chùa Long Tiên tọa lạc phía dưới chân núi Bài Thơ, thuộc phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh. Nơi đây có khung cảnh yên bình, tĩnh lặng, rất lý tưởng cho các hoạt động tâm linh, thờ cúng.
Ngôi chùa này được công nhận là Di tích cấp Quốc gia theo Quyết định số 1140/QĐ/BT ngày 31/8/1992 bởi Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch). Mỗi khi Tết đến xuân về, lễ hội tại chùa được tổ chức, thu hút du khách, Phật tử gần xa đến chiêm bái, cầu mong may mắn và bình an.
Chùa Long Tiên được xây dựng vào năm 1941, dưới thời vua nhà Nguyễn. Nơi đây thờ thần phật và các vị tướng đã có công với đất nước. Chùa theo hệ phái Bắc Tông, chủ trương hướng con người tới sự tự độ tự tha, không chỉ là giác ngộ, giải thoát cho chính bản thân mình mà còn có thể giác ngộ, giải thoát cho tất cả chúng sinh.
Chùa được xây dựng theo kiểu chữ Nhị với ba gian tiền đường và ba gian hậu cung. Chùa có hai tầng tám mái. Mái ngói lợp âm dương với các đầu đao vút mềm mại. Hệ thống vì kèo cột gỗ của chùa được xây dựng theo kiểu giá chiêng chồng rường tứ hàng chân.
Bước vào chùa Long Tiên, bạn sẽ thấy cổng Tam Quan với 3 cửa đại diện cho Hữu - Vô - Đại. Trong đó, cánh cổng lớn nhất sẽ dành cho những người theo đạo Phật vào cúng bái, còn hai bên cổng nhỏ hơn sẽ dành cho du khách vãng lai vào tham quan.
Đi tiếp vào sâu bên trong khuôn viên chùa là bức tượng Phật Bà Quan Âm Bồ Tát, trên tay cầm bình nước cam và cành liễu, tượng trong tư thế phổ độ chúng sinh. Tiếp theo là lối từ sân dưới lên sân trên để dành cho phật tử dâng hương bái Phật. Mọi người dâng hương tại đây để cầu may mắn và bình an cho gia đình và bản thân.
Tòa chính điện nằm ở trung tâm và cao nhất, tựa vào lưng núi với nhiều tượng Phật được điêu khắc tỉ mỉ. Cao nhất là pho tượng Phật A Di Đà tam tôn, tiếp theo là Phật A Di Đà tọa thiền thuyết pháp trên đài sen, sau đó là Phật Quan Âm ngàn mắt, ngàn tay. Hai bên còn có tượng Thiện Tài và Long Nữ đứng canh. Thứ tư là tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế, thứ năm là tượng Cửu Long (hay còn được biết đến là Thích Ca sơ sinh), tất cả đã được điêu khắc từ thời Lê. …
Sau khi tham quan chính điện, sẽ sang khu vực cung tả là nơi thờ cha – thánh Trần Hưng Đạo. Cung bên hữu là vị trí thờ mẹ – Vân Phương Thánh Mẫu.
Đền thờ Đức Ông Trần Quốc Nghiễn.
Đền thờ Đức ông Trần Quốc Nghiễn
Đền thờ Đức ông Trần Quốc Nghiễn là một ngôi đền thờ đẹp và nổi tiếng linh thiêng nằm tại phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh được Bộ Văn hoá Thông tin và thể thao (nay là Bộ Văn hóa thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử, danh thắng cấp quốc gia từ năm 1992 theo Quyết định số 1140/QĐ/BT ngày 31/8/1992.
Đền thờ Đức ông Trần Quốc Nghiễn - con trai cả của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, cháu đích tôn của An Sinh Vương Trần Liễu và là cháu ruột của vua Trần Thái Tông. Ông là một vị tướng tài giỏi, văn võ song toàn. Hơn thế, ông còn là người con tận hiếu, bề tôi tận trung. Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông, Trần Quốc Nghiễn cùng với cha của mình là Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh nhà Trần lập nhiều chiến công hiển hách. Đặc biệt, trong cuộc chiến trên sông Bạch Đằng lần thứ 3 vào năm 1288, Trần Quốc Nghiễn đã có công lớn trong việc dẹp giặc ở vùng Đông Bắc. Để ghi nhớ những đóng góp to lớn của ông, các chủ thuyền thường xuyên qua núi Bài Thơ đã cùng nhau lập đền thờ.
Ngôi đền có Nhà hành lễ gồm 3 gian bái đường và 1 gian hậu cung. Trong đó, gian chính giữa thờ đức ông Trần Quốc Nghiễn; hai gian bên thờ Yết Kiêu và Giã Tượng. Đây là 2 vị tướng tài, có công giúp triều Trần đánh đuổi giặc ngoại xâm.
Bên cạnh đó, trong khuôn viên của đền thờ có một chiếc giếng cổ. Mặc dù nằm sát biển nhưng nước giếng ở đây rất trong và ngọt. Do đó, đền không chỉ là nơi dừng chân của ngư dân mà còn là nơi lấy nước ngọt, phục vụ cho những chuyến đi biển dài ngày của họ. Ngoài ra, hiện nay đền vẫn còn lưu giữ được 2 tấm bia đá và 5 bức tượng cổ (có từ thế kỷ XIII) do một số chủ thuyền tạc dựng.
Năm 2011, UBND thành phố Hạ Long có Quyết định phê duyệt Tổng mặt bằng công trình Khu Di tích Đền Đức ông Trần Quốc Nghiễn với tổng diện tích xây dựng được mở rộng là 2.531.8m2 và năm 2013, UBND thành phố tiếp tục điều chỉnh quy hoạch mở rộng khuôn viên Khu di tích lên 2689,8m2.