Quảng Ninh là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ và giao thoa nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc vẫn đang từng ngày gìn giữ, phát huy trong dòng chảy phát triển hiện đại. Trong hành trình ấy, lớp người cao tuổi giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Với vốn sống, trí tuệ, kinh nghiệm và tình yêu quê hương, họ chính là những “bảo tàng sống” vẫn đang miệt mài truyền trao tinh hoa văn hóa, phong tục, tập quán tốt đẹp cho thế hệ trẻ.
“Bảo tàng sống” gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc
Ở tuổi 114, Nghệ nhân Ưu tú Vi Thị Mè (xã Lục Hồn) được ví như “bảo tàng sống” của then cổ trong văn hóa dân tộc Tày Quảng Ninh. Trọn đời gắn bó với then, cụ đã cần mẫn thực hành và truyền dạy cho 25 học trò, trong đó có 2 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú là bà Nông Thị Sin và Hà Thị Phương (xã Lục Hồn).
Nghệ nhân Ưu tú Vi Thị Mè trao truyền tri thức dân gian về diễn xướng then cổ của dân tộc Tày ở Bình Liêu cho thế hệ con cháu.
Khi sức khỏe còn cho phép, hằng năm cụ Mè vẫn tổ chức lảu then tại nhà để bày tỏ lòng thành kính với Ngọc hoàng và các bậc tiền nhân. Nghi lễ diễn ra trang trọng với lễ vật dân dã từ sản vật nông nghiệp cùng những màn hát then kết hợp đàn tính, xóc nhạc, chuông và múa, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt.
Không chỉ thực hành, cụ còn hỗ trợ các sở, ngành, địa phương trong công tác kiểm kê, sưu tầm then nghi lễ. Đến nay, cụ vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý như đàn tính cổ, kiếm, tranh, 3 ấn cổ và các dụng cụ làm then, gắn liền với tri thức dân gian độc đáo. Dù giờ đây tuổi cao, sức yếu, mắt đã mờ, không thể đi làm then được nữa song cụ Mè vẫn sẵn sàng trao truyền tri thức dân gian về diễn xướng then cổ của dân tộc Tày cho thế hệ con cháu tại địa phương.
Nghệ nhân Lê Thị Lộc truyền dạy cách đánh trống phách trong trình diễn hát, múa cửa đình Vạn Ninh.
Ở phường Móng Cái 2, Nghệ nhân Ưu tú Lê Thị Lộc (SN 1963) đã dành gần cả cuộc đời gắn bó với nghệ thuật hát nhà tơ, hát múa cửa đình - nét văn hóa đã ăn sâu vào đời sống tinh thần cộng đồng nơi đây. Không chỉ miệt mài sưu tầm những làn điệu cổ từ Viện Nghiên cứu văn hóa và các trung tâm văn hóa ở xã, tỉnh, bà còn tích cực truyền dạy nghệ thuật này cho người dân địa phương. Từ năm 2011, bà đã thành lập CLB hát nhà tơ, hát, múa cửa đình khu Nam (phường Móng Cái 2) với 43 hội viên, duy trì sinh hoạt đều đặn hằng tháng để giao lưu, trao đổi kiến thức và tập luyện, cùng nhau nuôi dưỡng niềm đam mê với loại hình dân ca truyền thống.
Nghệ nhân Ưu tú Lê Thị Lộc chia sẻ: Lối hát nhà tơ, hát múa cửa đình từ xưa đến nay hầu như không biến đổi, vẫn giữ nguyên quy cách, cách luyến láy, nhả chữ theo truyền dạy của các bậc cao niên. Hiện nay, loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian này vẫn được lớp người cao tuổi địa phương gìn giữ, đồng thời các thành viên CLB đang tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần nối dài mạch nguồn văn hóa truyền thống.
Người cao tuổi xã Đại Dực tham gia biểu diễn văn nghệ tại ngày Hội "Về miền soóng cọ" năm 2024.
Định kỳ từ 1-2 lần/tháng, CLB hát soóng cọ thôn Khe Lục (xã Đông Ngũ) lại cùng nhau sinh hoạt, tập hát và truyền dạy các bài hát mới. Các hội viên, phụ nữ không phân biệt tuổi tác, từ người cao tuổi đến thiếu nhi, người biết hát dạy người chưa biết hát, người lớn tuổi dạy người nhỏ tuổi. Chị Chìu Móc Xênh, thành viên CLB hát soóng cọ thôn Khe Lục, cho biết: Mặc dù mới đi vào hoạt động được 2 năm nay, song CLB hoạt động rất sôi nổi. Từ các cụ cao niên đến các em thiếu nhi đều duy trì tập luyện thường xuyên, nhất là trước những dịp lễ hội, hội diễn văn nghệ tại thôn, xã. Trong CLB, các cụ, các bà không chỉ dạy hát mà luôn nhắc nhở con cháu mặc trang phục truyền thống, nói tiếng dân tộc trong sinh hoạt hằng ngày nhằm góp phần gìn giữ, lan tỏa nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc Sán Chỉ.
Bền bỉ “giữ lửa” truyền thống
Trong dòng chảy văn hóa truyền thống của dân tộc, mỗi thế hệ đều đóng góp công sức, trí tuệ để gìn giữ, bồi đắp và trao truyền. Trong cuộc sống hiện đại hôm nay, những người cao tuổi với kinh nghiệm sống, sự am hiểu về lịch sử, truyền thống, văn hóa của địa phương vẫn đang miệt mài đảm trách vị trí của những người tổ chức, sắp xếp, thực hành các nghi lễ, tham gia phục dựng, biểu diễn văn nghệ dân gian tại các lễ hội, đồng thời là người trao truyền, hướng dẫn cho các thế hệ con cháu tiếp tục phát huy. Bởi vậy, mỗi dịp lễ hội truyền thống tại các địa phương của tỉnh, như: Lễ hội đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, Lễ hội đền Cửa Ông, Lễ hội Xuống Đồng, Lễ hội Bạch Đằng, Lễ hội đình Lục Nà, Lễ hội đền Đức Ông Hoàng Cần... không khó để bắt gặp hình ảnh người cao tuổi địa phương tham gia tích cực, sôi nổi, đảm nhận nhiều phần việc quan trọng, góp phần tái hiện đầy đủ, đậm nét đặc trưng văn hóa lâu đời.
Lễ hội Bạch Đằng năm 2025 với sự tham gia đông đảo của người cao tuổi địa phương.
Không bảng đen, phấn trắng hay những giáo án cụ thể, các nghệ nhân dân gian như những người thầy lặng lẽ truyền đạt, cầm tay chỉ việc cho những người trẻ trong mỗi thôn, khu, bản làng, từ đó nuôi dưỡng và lan tỏa tình yêu văn hóa truyền thống. Bởi vậy, những lớp học hát đúm, hát chèo cổ, hát nhà tơ, hát múa cửa đình, hát then của dân tộc Tày, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, may thêu thổ cẩm trang phục truyền thống dân tộc Dao Thanh Phán… do người cao tuổi địa phương truyền dạy vẫn luôn rộn ràng mỗi dịp cuối tuần, nghỉ hè hay trước những dịp lễ hội.
Quảng Ninh hiện có 75 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam, trong đó có 2 Nghệ nhân nhân dân và 38 Nghệ nhân ưu tú. Chính các nghệ nhân là những "cây cao bóng cả" đã góp sức đưa những loại hình văn hóa truyền thống được công nhận, nâng tầm, trở thành những di sản văn hóa của quốc gia và nhân loại. Nổi bật, Nghi lễ Then của người Tày ở Quảng Ninh đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia từ năm 2013. Năm 2019, Di sản thực hành hát Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh tại danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Người cao tuổi giữ vai trò quan trọng trong việc thực hiện các nghi lễ của Lễ hội Đền Đức ông Trần Quốc Nghiễn.
Hiện nay, toàn tỉnh có 178.506 người cao tuổi với rất nhiều người cao tuổi am hiểu về lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán của mỗi địa phương. Do đó, việc giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn tỉnh luôn được người cao tuổi quan tâm và giữ vai trò nòng cốt. Từ hiệu quả của người cao tuổi khi tham gia các hoạt động gìn giữ văn hóa truyền thống, các cấp Hội Người cao tuổi đã tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc xây dựng nếp sống văn hóa tại cộng đồng dân cư, các phong trào thi đua khuyến học, khuyến tài, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh. Với phương châm “Sống vui, sống khỏe, sống có ích”, người cao tuổi trong tỉnh đã thành lập nhiều CLB và tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao sôi nổi, vừa nâng cao đời sống tinh thần cho người cao tuổi vừa góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.
Bằng trí tuệ, kinh nghiệm và tâm huyết, lớp người cao tuổi Quảng Ninh không chỉ là điểm tựa tinh thần cho mỗi gia đình và cộng đồng mà còn là lực lượng quan trọng trong việc bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, góp phần làm giàu bản sắc quê hương trong dòng chảy phát triển hôm nay.