Nằm giữa núi rừng Đông Bắc của tỉnh, Sông Moóc như một "kho báu" văn hóa sống động với những ngôi nhà trình tường, trang phục rực rỡ và các tiết mục dân gian đặc sắc. Giữ gìn “hồn” văn hóa nơi đây không chỉ bảo vệ bản sắc mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế từ du lịch cộng đồng.
Tựa lưng vào triền núi Phiêng Chè - Cao Ba Lanh, thôn Sông Moóc (xã Đồng Văn) hiện lên như một bức tranh nguyên sơ. Với hơn 400 nhân khẩu, phần lớn là người Dao Thanh Phán, Sông Moóc trở thành nơi lưu giữ sinh động đời sống văn hóa đặc trưng của cộng đồng này. "Khung cảnh vừa hùng vĩ vừa mềm mại ấy không chỉ làm nên vẻ đẹp vùng cao mà còn bảo tồn môi trường sống, trở thành “nguyên liệu vàng” cho sự phát triển du lịch cộng đồng" - ông Vi Ngọc Nhất, Trưởng Phòng VH-XH xã Hoành Mô, chia sẻ.
Nhà trình tường, nếp nhà đặc trưng của người Dao Thanh Phán ở Sông Moóc, vẫn được người dân gìn giữ.
Nét đặc sắc còn giữ lại là những ngôi nhà trình tường - hình ảnh đặc trưng của người Dao Thanh Phán. Chúng được dựng bằng đất sét nện chặt, mái lợp bằng vật liệu rừng, mát về mùa hè, ấm khi mùa đông đến. Chúng là biểu tượng của tri thức dân gian và kỹ thuật xây dựng truyền thống, vừa là nơi trú ngụ, vừa là minh chứng phản ánh lối sống, tập quán và tư duy của cộng đồng.
Nét đặc sắc ở đây không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở hệ thống di sản văn hóa phi vật thể phong phú. Một trong những di sản quan trọng nhất là ngôn ngữ và hệ thống tri thức dân gian. Người Dao Thanh Phán ở Sông Moóc sử dụng tiếng nói riêng, với vốn từ riêng biệt gắn với đời sống nông nghiệp, rừng núi và tín ngưỡng Bàn Vương. Dù số người đọc được chữ Nôm - Dao không còn nhiều, những cuốn sách cổ về gia phả, nghi lễ, truyện kể vẫn được các nghệ nhân lưu giữ cẩn trọng. Đây là kho tư liệu quý về lịch sử di cư, tổ tiên và thế giới quan của đồng bào.
Trong kho tàng văn nghệ dân gian, páo dung là linh hồn của người Dao Thanh Phán. Những câu hát đối đáp mộc mạc, mềm mại thể hiện khát vọng sống, tình yêu đôi lứa, sự gắn bó với núi rừng. Bên cạnh đó, truyện kể về Bàn Vương, truyện Quả bầu, các tích cổ về khai thiên lập địa đến nay vẫn được người cao tuổi kể lại trong dịp lễ tết, tạo nên mạch kết nối bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại.
Trong đời sống tâm linh, lễ cấp sắc vẫn là nghi lễ quan trọng bậc nhất, đánh dấu sự trưởng thành của nam giới và sự công nhận của tổ tiên. Các nghi lễ cưới, ma chay, cúng tế gắn với nghệ thuật trình diễn dân gian: Hát, múa và các nhạc cụ như trống, thanh la, tù và, đặc biệt là kèn đồng piếm diệt. Âm thanh của kèn đồng từ lâu đã trở thành dấu hiệu cho các sự kiện trọng đại, nhưng nghệ nhân biết sử dụng thành thạo ngày càng ít, khiến di sản đứng trước nguy cơ mai một.
Kho tàng văn học dân gian Dao Thanh Phán cũng rất dồi dào: Truyện thơ “Sự tích Bàn Hộ”, “Chế tạo trời đất”, các câu hát giao duyên, tục ngữ, truyện kể dân gian… Dù còn nhiều di sản văn hóa đặc sắc, Sông Moóc vẫn đối mặt với nguy cơ phai nhạt. "Địa phương định hướng đưa người dân trở thành chủ thể bảo tồn và gắn việc gìn giữ văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, hướng đi phù hợp với lợi thế tự nhiên và bản sắc địa phương" - ông Nhất cho biết thêm.
Nhiều di sản văn hóa giá trị vẫn được đồng bào gìn giữ, là nguyên liệu tốt phục vụ phát triển du lịch cộng đồng ở đây.
Gìn giữ hồn văn hóa không chỉ bảo tồn di sản mà còn giữ cho tương lai. Khôi phục nhà trình tường và không gian sinh hoạt truyền thống giúp bảo tồn cảnh quan bản làng, đồng thời mở ra trải nghiệm văn hóa sống cho du khách. Các hoạt động như homestay, làm bánh, dệt vải, đi rừng thu hoạch quế, hồi, cùng việc tư liệu hóa tri thức dân gian và mở lớp dạy chữ Nôm Dao, hát dân ca, nghi lễ cho thanh thiếu niên… đang được triển khai nhằm tránh đứt gãy truyền thống. Phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi quan trọng, từ khám phá rừng hồi - quế, ruộng bậc thang, thác Sông Moóc, trải nghiệm trang phục, thưởng thức món ăn truyền thống đến lễ hội văn hóa. Khi văn hóa sống cùng du lịch, cộng đồng vừa có sinh kế vừa trở thành chủ thể bảo tồn.
Giữ hồn văn hóa với người Dao Thanh Phán ở Sông Moóc không chỉ là giữ lại những gì đã cũ, mà còn là xây dựng nền tảng cho tương lai. Chính từ những nỗ lực đó, câu chuyện bảo tồn bản sắc đang được viết tiếp với sự kỳ vọng, niềm tự hào của cộng đồng.