Giữa dòng chảy mạnh mẽ của đời sống hiện đại, cộng đồng người Sán Dìu vẫn lưu giữ một kho tàng tri thức dân gian đặc sắc, đúc rút qua nhiều thế hệ gắn liền với quá trình chinh phục thiên nhiên, bảo vệ sức khỏe, xây dựng bản sắc văn hóa riêng.
Người Sán Dìu đã cư trú lâu dài tại Quảng Ninh, chủ yếu ở các địa phương miền Đông của tỉnh. Quá trình định cư lâu dài, đời sống nông nghiệp tự cấp tự túc đã giúp họ tích lũy hệ thống kinh nghiệm phong phú, đặc biệt trong canh tác và khai thác tự nhiên. Những tri thức ấy được truyền nối bền bỉ và tiếp tục góp phần tạo dựng bản sắc văn hóa riêng của người Sán Dìu.
Mô hình tái hiện kỹ thuật cày bừa ruộng của người Sán Dìu Quảng Ninh.
Tri thức dân gian của người Sán Dìu thể hiện rõ nét trong kinh nghiệm quan sát tự nhiên và dự báo thời tiết. Bằng sự nhạy bén với môi trường sống, bà con có thể nhận biết mưa bão khi thấy cây cối xuất hiện đốm trắng trên lá, rắn bò khỏi hang vào những ngày oi nóng, hay măng rừng xòe lá mạnh vào đầu hè. Những dấu hiệu đó dù giản dị, nhưng đã giúp họ canh tác thuận mùa, tránh thất bát trong bối cảnh xưa còn thiếu vắng thông tin khoa học.
Trong sản xuất nông nghiệp, người Sán Dìu sở hữu hệ thống kinh nghiệm độc đáo từ trồng lúa nương, lúa ruộng đến các loại cây truyền thống như sắn, ngô, khoai. Quy trình làm nương, chọn đất, phát dọn, đốt nương, giữ lửa để tránh cháy lan… đều được quy định chặt chẽ và tuân thủ qua nhiều đời. Kỹ thuật tra hạt bằng gậy chọc lỗ, giữ giống bằng tro bếp hay dựng bù nhìn đuổi chim thú đều cho thấy sự thích nghi tài tình của cộng đồng trong môi trường miền đồi núi.
Bên cạnh tri thức sản xuất, kho tàng y dược dân gian của người Sán Dìu cũng rất phong phú. Trong bối cảnh xưa đường sá khó khăn, cộng đồng đã tích lũy nhiều bài thuốc nam từ các loại cây rừng... để giải độc; lá tin nhím, ngải cứu chữa đau bụng; lá nếp vị hồng trị hen; hay các loại lá rừng giã nóng với nước vo gạo để chữa hạch. Đặc biệt, người Sán Dìu có bài thuốc chữa mở khóa đầu rất hiệu nghiệm cho trẻ sơ sinh, vốn hay bị mắc ở vùng núi đá vôi như Quảng Ninh... Những bài thuốc gia truyền này đi kèm các quy tắc như chọn giờ hái thuốc, kiêng hướng, hạn chế người lạ vào nhà khi sắc thuốc. Dù mang màu sắc tín ngưỡng, nhiều bài thuốc vẫn được người Sán Dìu sử dụng đến nay nhờ tính an toàn và hiệu quả.
Ẩm thực truyền thống cũng là nơi tri thức dân gian được gìn giữ bền bỉ. Các món bánh như bánh dầy, bánh trứng gù, bánh túi trâu hay món thịt mỡ nướng, thịt thính… đều gắn với quy trình chế biến tỉ mỉ và quan niệm tín ngưỡng riêng. Bữa ăn của người Sán Dìu luôn có thêm bát cháo loãng cuối bữa - một thói quen phản ánh cách tận dụng lương thực và giữ gìn sức khỏe lâu đời.
Cùng với đó, nghề thủ công như đan nong nia, làm men rượu, nấu rượu bằng nồi gang và máng tre… giúp cộng đồng tạo ra nhiều sản phẩm phục vụ sinh hoạt, đồng thời phản ánh sự sáng tạo khéo léo của người thợ dân gian.
Văn hóa ẩm thực cùng nhiều món ăn đặc sắc, sự khéo tay của người Sán Dìu là đặc trưng vẫn được duy trì, phát huy tới ngày nay.
Tuy nhiên, hiện nay nhiều tri thức dân gian của người Sán Dìu đang đứng trước nguy cơ mai một do đô thị hóa, thay đổi sinh kế và giới trẻ rời bản làng. Không gian thực hành bị thu hẹp, khiến nhiều kinh nghiệm như chọn đất làm nương, nhuộm chàm, các bài thuốc nam hay chế biến lễ tục dần chỉ còn trong ký ức người cao tuổi. Việc bảo tồn cần tập trung ghi chép, phục dựng và truyền dạy tri thức về canh tác, y dược, nghề thủ công và ẩm thực để tránh thất truyền. Đồng thời, gắn tri thức dân gian với du lịch cộng đồng và giáo dục văn hóa sẽ giúp các giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hiện nay.
Tri thức dân gian của người Sán Dìu vẫn bền bỉ tồn tại và thích ứng trước những đổi thay của đời sống hiện đại và không ít trong số đó vẫn phát huy, tỏa sáng.