Giữa nhịp sống hiện đại, những lễ hội truyền thống vẫn được gìn giữ như mạch nguồn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của mỗi vùng đất. Với gần 80 lễ hội truyền thống lớn, nhỏ được tổ chức hằng năm, Quảng Ninh trở thành vùng đất văn hóa đa sắc màu, nơi các giá trị lịch sử, tín ngưỡng, phong tục được gìn giữ và lan tỏa qua từng mùa lễ hội. Được tổ chức ngày càng bài bản, quy mô và giàu tính sáng tạo, các lễ hội, ngày hội truyền thống đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần tôn vinh di sản, khắc họa đậm nét vẻ đẹp văn hóa, con người Quảng Ninh trong dòng chảy phát triển hôm nay.
Không gian gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản văn hóa
Trải qua những thăng trầm, biến thiên của lịch sử, các lễ hội truyền thống vẫn bền bỉ tồn tại như sợi dây gắn kết cộng đồng, là không gian linh thiêng nơi những giá trị văn hóa, lịch sử và khát vọng tâm linh cao đẹp của con người được gìn giữ, tỏa sáng và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tại Quảng Ninh, những lễ hội tiêu biểu như: Lễ hội Yên Tử, lễ hội đền Cửa Ông, lễ hội đình Trà Cổ, lễ hội Bạch Đằng, lễ hội Tiên Công… đều được tổ chức quy mô lớn với chuỗi hoạt động văn hóa, tâm linh giàu bản sắc. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân, các lễ hội còn trở thành không gian tôn vinh di sản, góp phần giúp người dân và du khách hiểu sâu sắc hơn, thêm trân trọng và tự hào về những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất Quảng Ninh.
Du khách bốn phương trảy hội xuân Yên Tử. Ảnh: Đỗ Giang
Lễ hội Yên Tử (phường Yên Tử) gắn với Khu di tích Quốc gia đặc biệt Yên Tử là một trong những lễ hội tâm linh lâu đời và quan trọng bậc nhất tại Việt Nam, diễn ra suốt 3 tháng mùa xuân (từ ngày 10 tháng Giêng đến hết tháng ba âm lịch). Tại ngọn núi thiêng Yên Tử, du khách và phật tử từ khắp nơi hội tụ để tham gia các nghi lễ linh thiêng, cầu nguyện cho một năm bình an và hạnh phúc. Bên cạnh các nghi thức tâm linh, lễ hội còn mang đến nhiều hoạt động văn hóa, giải trí, biểu diễn nghệ thuật truyền thống, trò chơi dân gian và ẩm thực đặc sắc… Từ đây, lễ hội không chỉ tôn vinh công đức Phật hoàng Trần Nhân Tông - người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, mà còn là dịp để người dân và du khách tìm về chốn thanh tịnh, hòa mình vào thiên nhiên hùng vĩ, tìm hiểu di sản văn hóa lịch sử ngàn đời của dân tộc.
Đặc biệt, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc mới được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới, thuộc dạng chuỗi liên hoàn gồm 20 di tích thành phần được lựa chọn từ hàng trăm di tích và danh thắng thuộc phạm vi của 6 Khu di tích Quốc gia và Di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn 3 tỉnh, bao gồm: Khu di tích và danh thắng Yên Tử, Khu di tích lịch sử nhà Trần, Khu di tích lịch sử Bạch Đằng (tỉnh Quảng Ninh); Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai, Khu di tích An Phụ - Kính Chủ - Nhẫm Dương (TP Hải Phòng); Di tích Quốc gia đặc biệt chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà thuộc Khu di tích Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Ninh).
Trong bối cảnh đó, các hoạt động lễ hội truyền thống như Lễ hội Yên Tử mùa xuân hay lễ hội “Yên Tử - Sắc thu thiền định”… được duy trì tổ chức càng có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp tục tôn vinh giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, đồng thời góp phần giới thiệu, quảng bá hình ảnh Yên Tử nói riêng, văn hóa Việt Nam nói chung đến đông đảo nhân dân và bạn bè quốc tế.
Du khách trải nghiệm trên đỉnh thiêng chùa Đồng Yên Tử. Ảnh: ĐVCC
Được xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt năm 2018, đền Cửa Ông là một trong những trung tâm tín ngưỡng, lịch sử tiêu biểu của vùng Đông Bắc, nơi thờ Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, cùng nhiều tướng lĩnh nhà Trần có công trấn giữ, bảo vệ phên giậu phía Đông Bắc của Tổ quốc. Không chỉ mang giá trị kiến trúc và lịch sử, di tích còn lưu giữ chiều sâu văn hóa, tinh thần yêu nước và truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Lễ hội đền Cửa Ông được tổ chức hằng năm vào mùng 3 và 4, tháng 2 âm lịch, chính là dịp để những giá trị ấy được “đánh thức” và lan tỏa trong đời sống đương đại. Thông qua các nghi lễ trang nghiêm tôn vinh Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - vị anh hùng dân tộc thời Trần, lễ hội giúp người dân, du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về thân thế, sự nghiệp và những đóng góp to lớn của tiền nhân đối với lịch sử giữ nước.
Lễ hội đền Cửa Ông góp phần quảng bá, tôn vinh Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Cửa Ông.
Bên cạnh phần lễ với dâng hương tại đền Thượng và nghi thức rước Đức Ông vi hành khu an ngự, phần hội được tổ chức phong phú với các trò chơi, sinh hoạt dân gian truyền thống như: Tổ tôm điếm; kéo co, nấu cơm, têm trầu, soạn lễ, cờ người… tạo nên một không gian văn hóa cộng đồng sinh động, giàu bản sắc. Qua đó, lễ hội không chỉ góp phần quảng bá, làm cho Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt đền Cửa Ông được biết đến rộng rãi hơn, khơi dậy niềm tự hào về vùng đất địa linh nhân kiệt, bồi đắp lòng nhân ái, ý thức trách nhiệm công dân và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.
Thúc đẩy phát triển văn hóa, du lịch bền vững
Trong nhiều năm trở lại đây, tài nguyên văn hóa đã góp phần thúc đẩy các hoạt động du lịch lễ hội, tâm linh của Quảng Ninh phát triển và du lịch qua các lễ hội, sự kiện đang trở thành xu thế, là tiền đề để phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hoá, công nghiệp giải trí tại các địa phương trong cả nước nói chung.
Lễ hội đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn năm 2025.
Quảng Ninh là vùng đất hội tụ nhiều lễ hội truyền thống đã được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Mỗi lễ hội, chỉ cần nhắc tên đã gợi mở một không gian văn hóa riêng biệt, gắn với chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng, phong tục và cốt cách con người Vùng mỏ. Những lễ hội tiêu biểu như Yên Tử, đền Cửa Ông, Tiên Công, Trà Cổ… cùng các lễ hội của đồng bào DTTS không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh của nhân dân và du khách, mà còn trở thành những dấu ấn văn hóa đặc trưng, góp phần định hình hình ảnh du lịch Quảng Ninh - vùng đất di sản giàu bản sắc, nơi các giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn, lan tỏa và tiếp nối.
Các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô hiện có 96-98% dân số là đồng bào DTTS sinh sống, sở hữu “kho tàng” văn hóa đặc sắc của cộng đồng dân tộc Tày, Dao, Sán Chỉ... Các lễ hội truyền thống như: Lễ hội đình Lục Nà, ngày hội Kiêng Gió, Soóng Cọ và các ngày hội mới như Hội Mùa vàng, Hội hoa sở… được duy trì tổ chức những năm qua đã thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh.
Tham gia vào các lễ hội văn hóa, du khách cũng có thể hòa mình cùng bà con thi đấu các môn thể thao như đánh quay, kéo co, đẩy gậy hoặc trải nghiệm du lịch cộng đồng tại những ngôi nhà gạch đất truyền thống. Qua đó, không chỉ bảo tồn, tôn vinh di sản văn hóa, mà còn góp phần thúc đẩy tiềm năng du lịch văn hóa cộng đồng nơi đây.
Lễ hội đình Lục Nà (xã Lục Hồn) năm 2025.
Đáng chú ý, hầu hết các lễ hội được tổ chức đều gắn chặt với các di sản văn hóa phi vật thể đã được ghi danh như: Nghệ thuật trình diễn dân gian hát soóng cọ của người Sán Chỉ; thực hành then của người Tày, Nùng, Thái; tri thức dân gian trong nghệ thuật may và trang trí trang phục truyền thống của người Dao Thanh Phán; tri thức dân gian về nghệ thuật may trang phục truyền thống của người Sán Chỉ; tập quán xã hội và tín ngưỡng trong Lễ hội Cầu mùa của người Sán Chỉ… Chính sự gắn kết chặt chẽ giữa lễ hội với vai trò là di sản văn hóa phi vật thể cùng các di sản văn hóa phi vật thể khác đã tạo nên chiều sâu giá trị cho mỗi lễ hội, giúp lễ hội trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, nơi du khách được trải nghiệm, cảm nhận và thấu hiểu đời sống tinh thần, bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc.
Ông Vi Tiến Vượng, Chủ tịch UBND xã Lục Hồn, cho biết: Việc tổ chức các lễ hội, ngày hội văn hóa trên địa bàn không chỉ nhằm bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc, mà còn hướng tới xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, bền vững. Thông qua lễ hội, người dân được trực tiếp tham gia vào hoạt động bảo tồn di sản, đồng thời hưởng lợi từ du lịch, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của chính cộng đồng mình.
Thực tế cho thấy, khi lễ hội được tổ chức bài bản, tôn trọng truyền thống văn hóa, gắn với cảnh quan thiên nhiên, đời sống cộng đồng và nhu cầu trải nghiệm của du khách, sẽ trở thành “chất keo” kết nối giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch. Đây cũng là hướng đi phù hợp để Quảng Ninh tiếp tục khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên văn hóa, phát huy giá trị các di sản vật thể và phi vật thể, từng bước hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, khác biệt, góp phần xây dựng du lịch Quảng Ninh phát triển bền vững, giàu bản sắc và sức cạnh tranh trong giai đoạn mới.