“Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” là quan điểm cơ bản, xuyên suốt và nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa. Quan điểm đó của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được quán triệt trong các quan điểm, đường lối văn hóa của Đảng, đặc biệt là trong Văn kiện Đại hội XIII (2021) của Đảng. Tiếp nối tinh thần ấy, 5 năm qua, tỉnh Quảng Ninh với những lợi thế, tiềm năng hiện có, đã tiếp tục dành nhiều nguồn lực để phát triển văn hoá giàu bản sắc địa phương. Tỉnh đã có nhiều hoạt động cụ thể bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tạo động lực cho sự phát triển bền vững, thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Điểm tựa tinh thần vững chắc
Thực tiễn cho thấy, khi văn hóa được vun đắp và lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội, sẽ trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc, định hướng hành vi, bồi đắp hệ giá trị và khơi dậy khát vọng phát triển. Qua 5 năm triển khai Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ XV, nhiệm kỳ 2020-2025, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò dẫn dắt, đồng thời góp phần củng cố sức mạnh nội sinh, tạo nền tảng quan trọng để Quảng Ninh phát triển nhanh, bền vững.
Nổi bật trong quá trình đó là phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tiếp tục được triển khai sâu rộng, thu hút sự tham gia tích cực của các tầng lớp nhân dân. Thông qua phong trào, các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và phát huy, nếp sống văn minh từng bước hình thành, góp phần làm giàu thêm bức tranh văn hóa, con người Quảng Ninh trong thời kỳ mới, năng động, nhân văn và giàu bản sắc.
Đồng chí Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL, trao bằng công nhận Di sản Văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc cho lãnh đạo 3 tỉnh, thành phố: Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng. Ảnh: Hoàng Quỳnh
Tại khu phố Vĩnh Lập (phường Mạo Khê), sân sinh hoạt cộng đồng đã trở thành điểm hẹn quen thuộc mỗi buổi chiều hằng ngày. Sau giờ làm việc, học tập, người dân tìm đến đây để rèn luyện sức khỏe, thư giãn và giao lưu. Khoảng sân rộng, thoáng là không gian vui chơi an toàn cho trẻ em, nơi các câu lạc bộ dân vũ, dưỡng sinh duy trì hoạt động thường xuyên. Các thiết bị tập luyện ngoài trời được bố trí hợp lý, phát huy hiệu quả khi hầu như ngày nào cũng có người sử dụng, tạo nên không khí sinh hoạt văn hóa sôi nổi, gắn kết trong cộng đồng dân cư.
Ông Nguyễn Quang Vinh, Bí thư Chi bộ, Trưởng khu phố Vĩnh Lập (phường Mạo Khê), cho biết: Giữa năm 2024, khu đất này vẫn bị bỏ hoang, cỏ mọc rậm rạp, rác thải phát sinh, ảnh hưởng đến mỹ quan và môi trường sống của khu phố. Xuất phát từ mong muốn cải thiện cảnh quan và tạo không gian sinh hoạt chung lành mạnh, khu phố đã đề xuất phương án cải tạo khu đất trống thành sân chơi công cộng. Chủ trương này nhanh chóng nhận được sự thống nhất của cấp ủy, chính quyền địa phương, đồng thời huy động được sự tham gia tích cực của cán bộ, đảng viên và nhân dân.
Với tổng kinh phí gần 170 triệu đồng, toàn bộ quá trình xây dựng, lắp đặt thiết bị thể dục thể thao, hệ thống chiếu sáng và camera bảo đảm an ninh trật tự đều được thực hiện bằng nguồn xã hội hóa. Công trình hoàn thành không chỉ mang lại diện mạo mới cho khu dân cư, mà còn góp phần nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường, xây dựng nếp sống văn minh, tạo nền tảng cho cộng đồng đoàn kết, gắn bó hơn.
Từ mô hình sân sinh hoạt cộng đồng ở khu phố Vĩnh Lập có thể thấy rõ hiệu quả của việc phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở. Khi người dân trực tiếp tham gia, cùng bàn bạc, đóng góp và thụ hưởng, các thiết chế văn hóa không chỉ phát huy đúng công năng, mà còn tạo sự đồng thuận, gắn kết cộng đồng, lan tỏa những giá trị tích cực trong đời sống xã hội.
Theo Sở VH,TT&DL, số hộ gia đình đạt danh hiệu Gia đình văn hóa, số khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn, khu văn hóa” năm sau cao hơn năm trước. Đến năm 2025, toàn tỉnh có 96,9% gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”; có 97,9% khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn, khu phố văn hóa”.
Việc thực hiện hương ước, quy ước và nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang trên địa bàn tỉnh được thực hiện đảm bảo đúng quy định, đã có chuyển biến tích cực, tổ chức tiết kiệm, trang trọng, lành mạnh, khơi dậy và phát huy được bản sắc văn hóa của dân tộc, góp phần thay đổi tích cực, sâu sắc, toàn diện đối với đời sống chính trị, kinh tế - xã hội của từng địa phương trong tỉnh.
Phong trào văn hóa, văn nghệ quần chúng ở cơ sở có bước phát triển mạnh mẽ cả về “lượng” và “chất”, nhiều hoạt động văn hóa đa dạng, phong phú mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc được tổ chức ở nhiều địa phương trong tỉnh, bao gồm nhiều loại hình câu lạc bộ như: Hát chèo, hát nhà tơ, hát cửa đình, hát then đàn tính... Toàn tỉnh có trên 1.600 CLB, tổ, đội văn nghệ với trên 30.000 hội viên tham gia. Hằng năm các cuộc liên hoan, hội diễn văn từ cấp tỉnh đến cơ sở đều được tổ chức thường xuyên, tạo sân chơi lành mạnh, bổ ích, khuyến khích, vận động nhân dân tích cực, hăng hái tham gia.
Thiết chế văn hóa từ tỉnh đến cơ sở đã cơ bản được quan tâm đầu tư đồng bộ, góp phần vào đáp ứng nhu cầu đời sống văn hóa tinh thần cho nhân trên địa bàn tỉnh, đặc biệt một số công trình thiết chế văn hóa thể thao cấp tỉnh được đầu tư hiện đại đáp ứng được các sự kiện văn hóa trong nước và quốc tế như Bảo tàng, Thư viện tỉnh, Cung Quy hoạch, hội chợ và triển lãm tỉnh, Khu Liên hợp thể thao tỉnh...
Nhiệm kỳ 2025-2030, tỉnh cũng tập trung phát triển công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân. Nhiều chương trình nghệ thuật (concert) quy mô, hoành tráng đã được tổ chức, hội tụ được dàn nghệ sĩ hot, công nghệ hiện đại về âm thanh, ánh sáng, tạo ra hiệu ứng tốt đối với du khách, người dân trên địa bàn. Điểm qua trong năm 2025, trên địa bàn tỉnh có tới cả chục concert do tỉnh, các đơn vị, địa phương, doanh nghiệp đứng ra tổ chức. Có thể kể tới, như: Đại nhạc hội “Halo! Halo Fest”, Skyware Hạ Long 2025, VuiFest Sun Carnival, Superfest 2025 - Mùa hè rực sáng, “Hạ Long concert 2025 - Hào khí Di sản, Bừng sáng tương lai” và “Quảng Ninh - Đất Mỏ anh hùng”... Chị Nguyễn Thu Trang (du khách Hà Nội) cho biết: Tôi luôn chọn du lịch Quảng Ninh khi địa phương tổ chức sự kiện văn hóa, du lịch. Mỗi chuyến trở lại đều mang đến những trải nghiệm mới mẻ và cuốn hút, bởi các sự kiện tại Quảng Ninh không ngừng được làm mới, tạo dấu ấn riêng. Chúng tôi được "cháy" hết mình với những sự kiện, concert của tỉnh.
50.000 người dân và du khách đã cùng nhau hoà trong một không gian âm nhạc bùng nổ cảm xúc cùng concert countdown 2026 "Quảng Ninh - Chào năm mới 2026". Ảnh: Minh Hà
Trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Quảng Ninh tiếp tục ghi dấu ấn quan trọng. Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới (UNESCO) tổ chức tại Paris (Cộng hòa Pháp), Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, trải rộng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Bắc Ninh và TP Hải Phòng, chính thức được công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di sản, mà còn thể hiện nỗ lực bền bỉ, bài bản của Việt Nam trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa - lịch sử.
Công tác xếp hạng di tích trên địa bàn tỉnh được triển khai đồng bộ, ngày càng đi vào chiều sâu. 5 năm qua, Sở VH,TT&DL đã tham mưu đề nghị xếp hạng di tích các cấp đối với 29 di tích, nâng tổng số di tích trong toàn tỉnh là 636 di tích, trong đó: 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt; 56 di tích quốc gia; 101 di tích cấp tỉnh; 471 di tích được kiểm kê phân loại. Ngoài ra, Sở đã chỉ đạo, hướng dẫn công tác lập hồ sơ hiện vật đề nghị công nhận bảo vật quốc gia cho 11 hiện vật, nâng tổng số bảo vật Quốc gia trên địa bàn tỉnh đến năm 2025 lên 13 bảo vật Quốc gia.
Khơi dậy sức mạnh nội sinh từ giá trị văn hóa và con người
Bước vào nhiệm kỳ 2025-2030, Quảng Ninh tiếp tục khẳng định quan điểm nhất quán đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, coi phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người là nền tảng tinh thần cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Trên cơ sở đó, tỉnh tập trung triển khai đồng bộ các mục tiêu, chỉ tiêu và giải pháp phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, bảo đảm các giá trị văn hóa được lan tỏa sâu rộng, mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân từng bước được nâng cao, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, qua đó góp phần thu hẹp chênh lệch vùng miền và khoảng cách giàu nghèo.
Phụ nữ Dao thêu trang phục truyền thống tại lễ hội Bàn Vương 2025. Ảnh: Mai Linh
Trên cơ sở các mục tiêu phát triển văn hóa đã được xác định, Quảng Ninh tiếp tục chú trọng phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của giai cấp công nhân và người Vùng mỏ, coi đây là nền tảng tinh thần và nguồn lực nội sinh quan trọng trong giai đoạn phát triển mới. Gắn với yêu cầu xây dựng con người Quảng Ninh văn minh, hiện đại, tỉnh đẩy mạnh triển khai Bộ Quy tắc ứng xử trên địa bàn và Bộ tiêu chí văn hóa số của người Quảng Ninh văn minh, lịch sự trên môi trường số, qua đó từng bước hình thành chuẩn mực ứng xử phù hợp trong đời sống xã hội và không gian số. Công tác xét tặng các danh hiệu “Gia đình văn hóa”, “Thôn, khu phố văn hóa”, “Xã, phường, đặc khu tiêu biểu” được thực hiện nghiêm túc, thực chất, gắn với việc đổi mới các phong trào thi đua yêu nước, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh trên địa bàn tỉnh.
Song hành với việc xây dựng con người và môi trường văn hóa, Quảng Ninh tiếp tục chú trọng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xác định rõ các sản phẩm văn hóa chủ lực có trọng tâm, trọng điểm. Tỉnh tập trung xây dựng các chương trình biểu diễn nghệ thuật đặc sắc, chất lượng cao, mang đậm bản sắc văn hóa của Quảng Ninh nhằm phục vụ nhân dân và du khách; tổ chức các hoạt động, sự kiện văn hóa, nghệ thuật quy mô quốc gia, quốc tế để quảng bá hình ảnh địa phương, kích cầu du lịch. Việc triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam tiếp tục được cụ thể hóa bằng các nhiệm vụ, giải pháp nhằm nâng tỷ trọng doanh thu của lĩnh vực này trong GRDP của tỉnh, đồng thời nghiên cứu xây dựng các mô hình thí điểm khu, tổ hợp công nghiệp văn hóa, sáng tạo.
Cùng với đó, công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa được xác định là trụ cột quan trọng gắn chặt với phát triển du lịch, dịch vụ. Tỉnh quan tâm bảo tồn, tôn tạo các di tích, lập hồ sơ khoanh vùng bảo vệ và xếp hạng di tích các cấp. Việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, nhất là các loại hình có nguy cơ mai một được chú trọng, gắn với phục dựng, quảng bá phục vụ phát triển du lịch. Đặc biệt, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong bảo tồn và phát huy di sản, đổi mới không gian trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh được xác định là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả khai thác các giá trị văn hóa.
Sân vui chơi cộng đồng ngoài trời tại nhà văn hóa thôn Làng Dạ, xã Kỳ Thượng đáp ứng nhu cầu vui chơi cho trẻ em và người dân trên địa bàn.
Một định hướng lớn khác là huy động mọi nguồn lực đầu tư, đồng thời đổi mới cơ chế quản lý để phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao các cấp sau đầu tư. Tỉnh tiếp tục triển khai, đánh giá kết quả thực hiện Đề án nâng cao hiệu quả hoạt động hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao giai đoạn 2021-2025; hoàn thiện đồng bộ hệ thống thiết chế từ tỉnh đến thôn, khu; đa dạng hóa nội dung hoạt động, xây dựng chính sách hỗ trợ hoạt động tại thiết chế văn hóa cấp xã và thôn. Việc nhân rộng các mô hình điểm, cách làm mới trong tổ chức hoạt động văn hóa, thể thao cơ sở được coi là giải pháp quan trọng nhằm đưa văn hóa thực sự thấm sâu vào đời sống nhân dân.
Định hướng chung của tỉnh cũng đã và đang được cụ thể hóa bằng những cách làm phù hợp ở từng địa phương, nhất là tại các xã vùng sâu, vùng xa, miền núi. Tại xã Bình Liêu, việc triển khai Nghị quyết số 17-NQ/TU được gắn chặt với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và cuộc vận động xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh. Xã tập trung đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa, thể thao, làm phong phú nội dung hoạt động tại nhà văn hóa thôn; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, đổi mới hình thức thông tin thông qua hệ thống truyền thanh, cổng thông tin điện tử, ứng dụng công nghệ số. Các hoạt động bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc được chú trọng thông qua việc tổ chức Hội Soóng Cọ, các hoạt động tại lễ hội đình Vô Ngại, Ngày hội Văn hóa các dân tộc; triển khai mở lớp truyền dạy văn hóa dân gian trong trường học, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.
Tương tự, tại xã Ba Chẽ, phát triển văn hóa được gắn chặt với mục tiêu nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn. Bà Hoàng Thị Oanh, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Chẽ, cho biết: “Xã tập trung nâng cao chất lượng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong công tác tuyên truyền, thông tin về văn hóa và con người Ba Chẽ. Công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống được chú trọng thông qua việc duy trì, tổ chức các lễ hội như Lễ hội Bàn Vương, Miếu Ông - Miếu Bà, Ngày hội Văn hóa dân tộc Sán Chay; mở các lớp truyền dạy văn hóa dân gian như hát dân ca, thêu trang phục truyền thống, múa cấp sắc trong trường học”.
Du khách quốc tế trải nghiệm văn hóa ẩm thực của đồng bào dân tộc tại Khu du lịch Am Váp Farm Kỳ Thượng.
Có thể thấy, từ định hướng lớn của tỉnh đến những cách làm cụ thể ở cơ sở, mục tiêu xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh đang được triển khai đồng bộ, nhất quán. Việc đặt văn hóa ở vị trí trung tâm không chỉ thể hiện trong các văn bản chỉ đạo, nghị quyết mà đang từng bước được hiện thực hóa bằng những chương trình, hoạt động cụ thể, phù hợp với từng địa bàn, từng cộng đồng dân cư. Đây chính là nền tảng quan trọng để Quảng Ninh tiếp tục phát triển nhanh, bền vững, hướng tới mục tiêu trở thành tỉnh tiêu biểu, giàu mạnh, văn minh, hiện đại, hạnh phúc trong giai đoạn tới