Quảng Ninh sở hữu bờ biển dài khoảng 250km, là không gian văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân ven biển. Mỗi độ xuân về, nhiều lễ hội mang đậm sắc thái miền biển được tổ chức tại các địa phương trong tỉnh, không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân, mà còn tạo nên những điểm nhấn văn hóa đặc sắc trong bức tranh xuân mới nơi biển đảo vùng Đông Bắc.
Theo thống kê, Quảng Ninh hiện có 46 lễ hội được tổ chức ở đình, chùa, đền, miếu, nghè trên vùng biển đảo. Đây là các lễ hội gắn với văn hoá tín ngưỡng của ngư dân miền biển (lễ cúng thủy thần, lễ mở cửa biển, lễ cầu ngư…) và thường được tổ chức dịp đầu năm mới, hoặc mùa biển động.
Lễ hội đền Bà Men trên vịnh Hạ Long được tổ chức trong 2 ngày 19 và 20 tháng Giêng hằng năm.
Trên vịnh Hạ Long, ngày 19 và 20 tháng Giêng hằng năm diễn ra Lễ hội đền Bà Men - một lễ hội độc đáo được ngư dân vùng vịnh duy trì qua bao đời, với những nét riêng biệt. Lễ vật ngoài hoa trái không thể thiếu các vật dụng như áo, mũ, hài giấy… dâng lên Bà Men. Mâm lễ cúng được người dân chuẩn bị chu đáo, thường là bánh kẹo, hoa quả, xôi, gà... cũng có khi là bánh dày, thủ lợn. Đặc biệt, có những mâm lễ đậm chất ngư dân miền biển với các sản vật như tôm, cua, cá, mực, bề bề... Lễ vật dù to hay nhỏ đều thể hiện lòng thành kính, cầu mong một năm mưa thuận gió hoà, thuận buồm xuôi gió, tôm cá đầy khoang.
Ngoài phần lễ còn có hội đua thuyền rồng được tổ chức ở hòn Cật Bà (phía trước đền Bà Men). Theo quan niệm của ngư dân, đội nào thắng trong cuộc đua thuyền, năm đó ngư dân nơi đó sẽ gặp nhiều may mắn, đánh bắt được nhiều hải sản.
Đua thuyền rồng trong Lễ hội đền Bà Men.
Một trong những lễ hội không thể thiếu của ngư dân dịp đầu năm mới là Lễ hội cầu ngư. Tại phường Hà An, Lễ hội cầu ngư diễn ra vào mùng 5, 6 tháng Giêng hằng năm tại cảng cá Bến Giang. Còn tại cảng Cái Rồng (đặc khu Vân Đồn), Lễ hội cầu ngư được tổ chức ngày 11, 12 tháng Giêng, là nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời của ngư dân vùng biển, thể hiện lòng thành kính đối với thần Nam Hải, cá Ông và các vị thần linh che chở, phù hộ cho ngư dân một năm mới khai thác, nuôi trồng được thắng lợi.
Cũng với truyền thống đó, tại đặc khu Cô Tô, Lễ hội mở cửa biển được phục dựng từ năm 2024 và duy trì thường niên vào 2 ngày 14, 15 tháng Giêng. Để chuẩn bị chu đáo cho Lễ hội mở cửa biển năm 2026, đặc khu Cô Tô đã lên kế hoạch từ tháng 11/2025. Theo đó, Lễ hội mở cửa biển sẽ được tổ chức trang trọng, tôn nghiêm theo nghi lễ truyền thống tại miếu thờ ở thôn 2 (đảo Thanh Lân).
Các nghi lễ chính của lễ hội gồm: Lễ tế và nghi thức dâng hương; nghi lễ phóng sinh (thả cá), cầu bình an đầu năm; lễ nghinh thần, rước trên biển (đoàn thuyền xuất phát ra khơi)... phản ánh nét đẹp văn hóa tâm linh - tín ngưỡng của cư dân vùng biển, tôn vinh nghề biển, đoàn kết cộng đồng và niềm tin vào một năm mới bình an, thịnh vượng.
Lễ hội mở cửa biển đặc khu Cô Tô được phục dựng từ năm 2024 và tổ chức thường niên trong 2 ngày 14, 15 tháng Giêng.
Phần hội dự kiến gồm: Hội thi ẩm thực biển; trưng bày gian hàng sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của ngư dân Cô Tô, Thanh Lân; trưng bày các sản phẩm tái chế từ rác thải nhựa; chấm điểm đoạn đường khu dân cư sáng, xanh, sạch, đẹp; triển lãm ảnh đẹp về cảnh quan, đời sống, du lịch đặc khu Cô Tô; chương trình nghệ thuật “Lễ hội bên bờ sóng”; các hoạt động thể dục, thể thao và trò chơi dân gian (cờ tướng, kéo co, nhảy bao bố, bịt mắt bắt vịt, nhảy sạp…); cuộc thi “Nông dân khéo tay đan lưới”.
Trong khuôn khổ lễ hội còn có các hoạt động gắn với quảng bá hình ảnh du lịch Cô Tô, giới thiệu cảnh quan thiên nhiên, sản phẩm OCOP đặc trưng, mô hình du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm.
Lễ nghinh thần, rước trên biển (đoàn thuyền ra khơi) là một trong những nghi lễ quan trọng, đặc trưng của Lễ hội mở cửa biển tại đặc khu Cô Tô.
Lễ hội đầu xuân mang bản sắc miền biển không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân ven biển Quảng Ninh, mà còn là minh chứng sinh động cho mối quan hệ gắn bó bền chặt giữa con người với biển cả. Trong dòng chảy hiện đại, những lễ hội ấy vẫn giữ vai trò nuôi dưỡng bản sắc, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ ký ức văn hóa của cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách khi đến với Quảng Ninh vào mùa xuân.