Quảng Ninh hiện có 3 nhóm người Dao sinh sống đó là Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán và Dao Lô Gang. Tại khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ chủ yếu là đồng bào Dao Thanh Phán sinh sống. Tết làng là phong tục đón Tết sớm của cộng đồng người Dao ở đây.
Chị Lý Thị Phương (khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ) dắt con đi đón Tết làng.
Trong câu chuyện với chúng tôi, thầy cúng Triệu Đức Phúc cho biết: Khác với Tết Nguyên đán thường diễn ra vào đầu năm âm lịch theo lịch chung của dân tộc Kinh, Tết của người Dao ở Quảng Ninh thường diễn ra vào ngày 10-15 tháng Chạp và còn được gọi là Tết làng. Sau Tết làng sẽ đến Tết nhà lớn dành cho từng dòng họ người Dao Thanh Phán. Đây là một kỳ lễ quan trọng, mở đầu cho chuỗi hoạt động tâm linh và gia đình để đón mùa xuân với niềm mong ước bình an, thịnh vượng, mùa màng bội thu.
Điểm đặc biệt của Tết làng là tinh thần tự quản và sự đồng thuận cao trong cộng đồng. Từ lựa chọn thời gian, chuẩn bị lễ vật đến tổ chức các hoạt động chung, tất cả đều được bàn bạc, thống nhất.
Thầy cúng thực hiện nghi lễ tại miếu làng.
Ông Lý Sinh Vi, Bí thư Chi bộ, Trưởng khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ, chia sẻ: Việc tổ chức Tết làng được thống nhất từ sớm từ việc sắm lễ cúng tế ở miếu làng thế nào, làm tiền vàng thủ công ra sao, đến việc mời mọc những ai, ăn uống vui chơi thế nào... Các hộ đều ý thức đây là nét đẹp truyền thống của dân tộc mình nên cùng chung tay thực hiện. Tết làng không phô trương lãng phí, nhưng ai cũng thấy rõ trách nhiệm giữ gìn phong tục, để con cháu sau này còn biết, còn nhớ.
Tết làng là lễ Tết chung của một cộng đồng, được một làng bản thống nhất tổ chức ở một gia đình để con cháu đi xa có thể trở về cùng gia tộc và dòng họ quây quần bên nhau. Từ những ngày đầu chuẩn bị, không khí Tết đã lan tỏa khắp bản làng. Mọi người sẽ tụ tập tại nhà của một già làng, trưởng bản. Nhà góp con gà, nhà góp con vịt, nhà góp tiền. Tất cả còn chung nhau đụng một con lợn để sắm lễ cúng thần linh và sau đó sẽ thụ lộc vui vẻ.
Các thanh niên người Dao làm vàng mã để cúng thần linh.
Tại miếu làng, thầy cúng thay mặt dân làng mang lễ vật đến dâng cúng thành hoàng, thần linh, thần rừng, thần suối. Người Dao Thanh Phán quan niệm rằng, nếu biết giữ gìn lệ làng phép nước, đoàn kết tương trợ cộng đồng thì thần linh sẽ phù hộ che chở cho cả năm ấm no, hạnh phúc.
Ông Lý Sinh Vi cho biết: Riêng tiền vàng để hoá cho người cõi âm không được đi mua mà cả làng bản tự làm thủ công bằng giấy rơm và đóng triện lên đó rồi cuộn thành từng bó. Khi hoá thì lại trải ra từng tờ. Theo quan niệm phải đốt mã thứ tiền đó mới thể hiện lòng thành của con cháu đối với tổ tiên.
Đối với người Dao Thanh Phán, Tết làng không chỉ là một ngày lễ, mà còn là mốc thời gian thiêng liêng, nối liền quá khứ với hiện tại, gắn kết các thế hệ trong cộng đồng. Ông Triệu Đức Long, người có uy tín ở khu Đèo Đọc, cho biết: Tết làng là ngày để con cháu nhớ về tổ tiên, nhắc nhau sống đoàn kết, chăm chỉ làm ăn. Dù đi xa đến đâu, cứ đến Tết làng là bà con lại cố gắng trở về, vì đây là cái Tết chung của cả bản, không phải riêng của từng nhà.
Sau Tết làng, bà con mới trở về gia đình dọn dẹp bàn thờ tổ tiên để chuẩn bị đón Tết nguyên đán.
Theo ông Long, việc duy trì Tết làng chính là một cách để người Dao Thanh Phán gìn giữ “gốc rễ” văn hóa của mình, khơi dậy đạo lý làm người, về trách nhiệm của mỗi cá nhân với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Chính vì thế, không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, Tết làng còn là dịp giáo dục thế hệ trẻ. Khi nghi lễ kết thúc, Tết làng thực sự trở thành ngày hội của cả cộng đồng. Người già quây quần kể chuyện xưa, nhắc con cháu nhớ về nguồn cội. Trong làn khói hương, những câu chuyện sâu sắc về tổ tiên, về những năm tháng khai bản như được nhắc nhớ, truyền lại qua từng thế hệ. Thông qua những câu chuyện kể, những nghi thức truyền thống, con cháu được nhắc nhớ về nguồn cội, về nếp sống đoàn kết, yêu thương là những giá trị đã làm nên sức bền của bản làng qua nhiều thế hệ.
Ông Bàn Hữu Hồng, người dân khu Đèo Đọc, chia sẻ: Sau Tết làng, bà con ai về nhà nấy sửa soạn lễ vật dâng cúng Tết nhà lớn. Bàn thờ tổ tiên được lau dọn, trang phục truyền thống được chuẩn bị. Từng gia đình sửa sang nhà cửa để chào đón thời khắc thiêng liêng này.