Gắn với suối nguồn, bếp lửa, bàn thờ tổ tiên và những sản phẩm ẩm thực từ nông nghiệp, Tết của người Tày ở Bình Liêu đến nay vẫn giữ được nhiều nét đẹp phong tục đặc sắc.
Theo thống kê, đồng bào dân tộc Tày chiếm tỷ lệ lớn, sinh sống tại nhiều thôn bản vùng khe suối, tập trung ở các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô... và vẫn gìn giữ được nét đẹp phong tục truyền thống, đặc biệt trong dịp Tết. Ông Tô Đình Hiệu, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Bình Liêu, người có nhiều năm nghiên cứu văn hóa các dân tộc, chia sẻ: Dù đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, người Tày nơi đây vẫn bảo lưu được nhiều phong tục Tết đặc sắc. Chính sự tiếp nối bền bỉ ấy đã góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, làm nên nét riêng của Tết người Tày cho đến ngày nay.
Theo đó, Tết của người Tày thường bắt đầu sớm, từ khoảng ngày 25 tháng Chạp, khi các gia đình mang lá dong ra suối rửa sạch để chuẩn bị gói bánh. Việc làm quen thuộc này vừa phục vụ sinh hoạt, vừa mang ý nghĩa thanh lọc, gột rửa các việc cũ của năm qua, đón sự tinh khiết cho năm mới. Bên cạnh bánh chưng truyền thống, người Tày còn gói bánh coóc mò (loại bánh nhỏ, chín nhanh) để thưởng thức trong những ngày giáp Tết, như cách “mở Tết” sớm trong mỗi gia đình.
Một nét đặc sắc dễ nhận thấy, trong Tết người Tày Bình Liêu là bánh chưng dài, có dáng thuôn, gói chắc tay, nếp dẻo, nhân đậm. Ở một số gia đình còn gói “bánh chưng bố”, “bánh chưng mẹ” để dâng cúng tổ tiên, gửi gắm ước mong gia đình đủ đầy, sum vầy.
Người Tày có phong tục lấy nước đầu năm, với niềm tin nguồn nước sẽ gột rửa điều không may, mang lại sự mát lành, hanh thông cho cả năm. Ảnh: Hoàng Gái (CTV).
Ngày 30 Tết là mốc quan trọng để khép lại năm cũ. Người Tày thường để đến đúng ngày này mới quét dọn nhà cửa, sắp xếp bàn thờ. Sau đó, họ dán giấy đỏ lên cửa nhà, nông cụ, chuồng trại như lời chúc đầu năm, cầu mong người và vật cùng sinh sôi, phát triển. Chiều 30, nhiều gia đình còn làm lễ cúng để cầu sự che chở, bình an cho năm mới.
Trong không gian Tết của người Tày, bếp lửa giữ vai trò đặc biệt. Bếp không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là trung tâm sinh hoạt, gắn kết các thế hệ. Đêm giao thừa, gia đình quây quần bên bếp, dâng lễ cúng thần bếp, cầu mong ngọn lửa trong nhà luôn đỏ, tượng trưng cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Như ông Tô Đình Hiệu nhận xét, bếp lửa chính là “trái tim” của ngôi nhà người Tày, nơi giữ hơi ấm gia đình suốt bốn mùa.
Sáng mùng 1 Tết, người Tày thực hiện một nghi lễ rất đặc trưng: Lấy nước đầu năm. Chủ nhà mang gánh ra suối, múc dòng nước trong lành đầu nguồn đem về. Nước được dùng để rửa mặt, tay chân, với niềm tin sẽ gột rửa điều không may, mang lại sự mát lành, hanh thông cho cả năm. Trong buổi sáng đầu năm, nhiều gia đình kiêng quét nhà, kiêng to tiếng, giữ không gian yên tĩnh, ấm áp để đón vận may.
Những ngày sau Tết tiếp tục được sắp xếp theo nếp sinh hoạt truyền thống. Mùng 2 là ngày đi thăm bên ngoại, con cháu mang lễ vật về nhà mẹ đẻ, thể hiện đạo hiếu và sự gắn bó họ hàng. Mùng 3, nhiều gia đình đi thăm thầy, người gắn bó với đời sống tâm linh, gửi lời tri ân tới những bậc đã truyền dạy tri thức, nghi lễ và đạo lý làm người.
Bên cạnh những phong tục tiêu biểu, Tết người Tày ở Bình Liêu còn có nhiều sinh hoạt khác như chuẩn bị mâm cúng tổ tiên, giữ gìn không khí gia đình hòa thuận, tổ chức hát then, đàn tính trong cộng đồng, góp phần tạo nên không gian Tết đậm đà bản sắc.
Giữa nhịp sống hiện đại, những phong tục Tết của người Tày ở Bình Liêu vẫn được gìn giữ như một phần hồn cốt, đồng thời là nguồn lực cho phát triển du lịch cộng đồng. Tiến sĩ Lý Viết Trường (Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội) trong hội thảo về du lịch ở Bình Liêu, từng nhìn nhận: Tết người Tày có thể trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm nếu được khai thác đúng cách, đặt người dân làm chủ thể và tôn trọng không gian văn hóa; du khách có thể tham gia các hoạt động “mềm” như gói bánh, nghe kể chuyện Tết, thưởng thức ẩm thực, quan sát sinh hoạt gia đình ngày Tết.
Theo Tiến sĩ Lý Viết Trường, giá trị lớn nhất của Tết người Tày không nằm ở trình diễn mà ở khả năng kể chuyện văn hóa; khi người dân trở thành chủ thể kể câu chuyện về tổ tiên, mùa vụ và bản làng, Tết trở thành trải nghiệm văn hóa chiều sâu, góp phần định vị Bình Liêu là điểm đến du lịch văn hóa cộng đồng bền vững. Đó không chỉ là di sản văn hóa cần bảo tồn, mà còn là giá trị tinh thần bền bỉ, nuôi dưỡng sự gắn kết cộng đồng và làm nên nét riêng khó trộn lẫn của Tết miền biên giới.