Sau sắp xếp các đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, trong 6 tháng đầu năm nay, nhiều quy định, quy chế mới được tỉnh ban hành, từng bước đưa việc quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh đi vào nề nếp, đảm bảo chặt chẽ, bài bản, phù hợp thực tiễn.
Cụm di tích lịch sử, văn hoá núi Bài Thơ là Di tích lịch sử quốc gia, gần đây mới được tu bổ, tôn tạo thêm nhiều công trình.
Đầu tiên phải kể đến là việc rà soát, cập nhật lại danh mục di tích trên địa bàn tỉnh. Theo đó, qua rà soát, ngành văn hóa đã cập nhật vào Danh mục di tích 15 di tích đáp ứng tiêu chí theo quy định; đưa ra khỏi Danh mục kiểm kê 47 di tích không có khả năng bảo tồn, phát huy giá trị hoặc đã có sự thay đổi về hiện trạng, không còn yếu tố gốc, không còn đáp ứng tiêu chí theo quy định. Danh mục di tích mới vì vậy đã giảm từ 641 di tích xuống còn 609 di tích.
Đây vốn là việc được làm thường xuyên, tuy nhiên năm nay có lẽ là đợt rà soát tổng thể lớn hơn cả trong những năm gần đây, theo chỉ đạo từ Bộ VH,TT&DL. Bên cạnh đó, tỉnh cũng điều chỉnh, chuẩn hóa thông tin về di tích để phù hợp với đơn vị hành chính cấp xã mới và một số thông tin có sự thay đổi theo thời gian, như: Hiện trạng di tích, tình trạng đất đai, diện tích đất di tích… tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác quản lý.
Công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh cũng đặt ra yêu cầu về việc phân cấp cho cấp xã và đơn vị quản lý phù hợp sau khi bỏ chính quyền cấp huyện. Do đó, trong tháng 5 và tháng 6 vừa qua, tỉnh đã liên tiếp ban hành Quyết định số 35/2026/QĐ-UBND ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh và Quyết định số 45/2026/QĐ-CTUBND phân cấp một số thẩm quyền quyết định quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh.
Các văn bản này phù hợp thực tế hiện nay và giải quyết tốt vấn đề về tính pháp lý trong việc xác định chủ quản lý, sở hữu cũng như thẩm quyền, trách nhiệm các cấp trong bảo tồn, tu bổ di tích. Qua đó, công tác quản lý di sản được thực hiện chặt chẽ, bài bản, đảm bảo quy định hiện hành.
Di tích Thiên Long Uyển đang được tỉnh đề nghị Bộ VH,TT&DL xếp hạng là Di tích cấp quốc gia. Ảnh chụp chữ Thiên Long Uyển được khắc trên đá núi tại khu vực di tích.
Trong 6 tháng qua, ngành văn hóa cũng đã ban hành kế hoạch lập hồ sơ di sản văn hóa giai đoạn 2026 - 2030; hoàn thiện hồ sơ, đề nghị Bộ VH,TT&DL xếp hạng 2 di tích cấp quốc gia: Di tích khảo cổ khu vực Thiên Long Uyển (phường Hoàng Quế); Khu di tích lịch sử Vũng Đục (phường Cẩm Phả); tham mưu trình UBND xếp hạng di tích cấp tỉnh cho 3 di tích: đình, miếu Cộng Hòa (xã Hải Hòa), di tích lịch sử danh thắng Cao Ba Lanh (xã Hoành Mô); Di tích đền Cậu (đặc khu Vân Đồn); tổ chức Hội đồng cấp tỉnh thẩm định 1 hồ sơ đề nghị xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt đối với di tích kiến trúc nghệ thuật Đình, miếu Phong Cốc (phường Phong Cốc)…
Theo thống kê của Sở VH,TT&DL, đến nay, toàn tỉnh có 609 di tích (gồm 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích quốc gia, 103 di tích cấp tỉnh) và 13 Bảo vật Quốc gia; có 132 lễ hội, trong đó 76 lễ hội đã được kiểm kê đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể.
Công tác quản lý lễ hội thời gian qua tiếp tục được tăng cường, bảo tồn, phục dựng nhiều lễ hội truyền thống, lễ hội đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị di sản. Khâu tu bổ, tôn tạo di tích được chú trọng. Ngành đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2026-2030. Tăng cường hướng dẫn địa phương thực hiện công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định.
Trong 6 tháng qua, ngành đã trình chủ trương đầu tư bảo tồn, tu bổ với 4 di tích: Đình - miếu Cái Chiên, đình Lưu Khê, đình Hưng Học, di tích Hồ Mạch; rà soát hiện trạng, phân loại mức độ xuống cấp và xây dựng kế hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích giai đoạn 2026-2030. Hướng dẫn, thẩm định 30 dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, trong đó phối hợp tham mưu ban hành Quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư đối với 5 dự án bảo quản, tu bổ di tích: đình Lưu Khê, đình - miếu Cái Chiên, đình Hưng học, Hồ Mạch, Khu di tích núi Canh; thẩm định 10 dự án tu bổ...
Vườn tháp Huệ Quang tại Yên Tử, nằm trong Quần thể di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được công nhận là Di sản thế giới vào năm 2025.
Năm 2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được công nhận là Di sản thế giới. Vì vậy, thời gian qua, tỉnh tích cực triển khai thực hiện các khuyến nghị của UNESCO và xây dựng kế hoạch tuyên truyền, quảng bá giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.
Đánh giá về kết quả, ngành văn hóa tỉnh cũng thừa nhận hiện nay còn vướng mắc, khó khăn cần tháo gỡ, đó là chưa thể giao chủ đầu tư lập dự án tu bổ, tôn tạo cho một số di tích do quy định của Luật Di sản.
Cụ thể là việc thực hiện dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích các chùa Bồ Đài, Vân Phong, chùa Kỉnh, chùa Tam Bảo, chùa Bãi Bằng... được Ban Quản trị chùa/BTS Giáo hội Phật giáo tỉnh đề xuất lập Báo cáo nghiên cứu khả thi tu bổ di tích bằng nguồn vốn xã hội hóa và đề xuất làm chủ đầu tư; tương tự là một số dự án di tích liên quan đến ngành than (như di tích Địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại núi Yên Lãng) do Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản đề xuất; một số nhà thờ họ do các dòng họ sở hữu, trực tiếp trông coi, quản lý, sử dụng có đề xuất thực hiện bảo quản, tu bổ di tích…