Với hệ thống di tích, lễ hội và thực hành tín ngưỡng phong phú, Quảng Ninh không chỉ là vùng đất giàu trầm tích lịch sử, văn hóa, mà còn là địa phương có đời sống tín ngưỡng sôi động, bền bỉ. Trong nhịp sống hiện đại, văn hóa tín ngưỡng tiếp tục hiện diện rõ nét trong đời sống cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và tạo thêm dư địa cho phát triển bền vững.
Công tác đảm bảo ANTT được thực hiện nghiêm ngặt tại đền An Sinh (phường An Sinh).
Là vùng đất hội tụ văn hóa biển, văn hóa công nhân mỏ và văn hóa các dân tộc miền núi, Quảng Ninh sở hữu kho tàng di sản văn hóa đặc biệt phong phú. Toàn tỉnh hiện có 641 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 8 di tích quốc gia đặc biệt, 56 di tích cấp quốc gia, 103 di tích cấp tỉnh và hơn 400 di tích đã được kiểm kê. Cùng với đó là 362 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó 19 di sản nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những con số này không chỉ phản ánh chiều sâu lịch sử của vùng đất mỏ, mà còn cho thấy nền tảng vững chắc của đời sống văn hóa tín ngưỡng nơi đây.
Nhắc đến văn hóa tín ngưỡng ở Quảng Ninh, nhiều người nghĩ ngay đến Yên Tử - vùng đất thiêng gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm. Nhưng tín ngưỡng ở Quảng Ninh không chỉ gói gọn trong không gian Phật giáo. Đó còn là tín ngưỡng thờ Đức Ông tại đền Cửa Ông, tín ngưỡng thờ Tiên công ở Quảng Yên, tín ngưỡng thờ Thành hoàng tại đình Quan Lạn, đình Trà Cổ, hay các nghi lễ dân gian của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu… Mỗi không gian tín ngưỡng đều mang theo ký ức lịch sử, bản sắc văn hóa và niềm tin được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong nhiều năm trở lại đây, không gian tín ngưỡng trên địa bàn tỉnh không chỉ sôi động vào mùa lễ hội, mà đã dần trở thành một phần thường xuyên của đời sống cộng đồng. Tại Yên Tử, lượng khách hành hương không chỉ tập trung dịp đầu xuân, mà duy trì quanh năm, với xu hướng gia tăng các hoạt động trải nghiệm thiền, tu tập, tìm hiểu văn hóa Trúc Lâm. Ở đền Cửa Ông, bên cạnh nghi lễ dâng hương truyền thống, nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng như rước kiệu, tế lễ, biểu diễn nghệ thuật dân gian... vẫn được duy trì, góp phần giữ gìn bản sắc lễ hội.
Điều đáng chú ý là dù quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, văn hóa tín ngưỡng trong tỉnh lại không bị thu hẹp, mà đang có sự thích ứng rõ nét. Nhiều nghi lễ truyền thống được phục dựng, nhiều di tích được trùng tu, tôn tạo, thu hút ngày càng đông người dân tham gia. Trong nhiệm kỳ vừa qua, tỉnh đã xếp hạng thêm 29 di tích, đồng thời đầu tư gần 1.997 tỷ đồng để bảo tồn, tu bổ hệ thống di sản; 100% di tích cấp quốc gia và 70% di tích cấp tỉnh đã được tu bổ hoặc chống xuống cấp. Những con số này cho thấy tín ngưỡng không chỉ được gìn giữ bằng ký ức cộng đồng, mà còn bằng chính sách và nguồn lực đầu tư cụ thể.
Các phật tử, cùng nhân dân và du khách thực hiện nghi thức rước kiệu tại Lễ hội Yên Tử 2026. Ảnh: Minh Hà
Không chỉ bảo tồn giá trị tinh thần, Quảng Ninh cũng đang từng bước chuyển hóa giá trị tín ngưỡng thành sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa. Hiện có khoảng 120 di tích, di sản trên địa bàn tỉnh đã được đưa vào các tour, tuyến du lịch cố định, hình thành những hành trình du lịch văn hóa - tâm linh đặc trưng kết nối Hạ Long, Uông Bí, Đông Triều, Cẩm Phả và Quảng Yên. Việc đưa di sản tín ngưỡng vào sản phẩm du lịch không chỉ nâng cao giá trị điểm đến, mà còn tạo thêm sinh kế cho cộng đồng địa phương thông qua dịch vụ, sản phẩm truyền thống và hoạt động văn hóa đi kèm.
Trong bối cảnh phát triển và hội nhập ngày càng sâu rộng, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tín ngưỡng đặt ra yêu cầu hài hòa giữa gìn giữ bản sắc và thích ứng với đời sống hiện đại. Với nền tảng di sản phong phú, cùng sự quan tâm đầu tư cho công tác bảo tồn, Quảng Ninh đang từng bước đưa các giá trị tín ngưỡng trở thành một phần sống động của đời sống đương đại. Khi được gìn giữ và phát huy đúng hướng, văn hóa tín ngưỡng sẽ tiếp tục là điểm tựa tinh thần của cộng đồng, đồng thời góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa riêng có của vùng đất mỏ.